Kerktoren blijft silhouet Zeeland bepalen

zie ook: Zeeland driestromenland qua kerksluitingen

door Wim Staat
NIEUW- EN SINT JOOSLAND –  Zeeland gaat voorzichtig om met kerken die aan de eredienst worden onttrokken. Veertig procent van de gebouwen die sloten tussen 1 januari 2001 en 1 juli 2019 kreeg of krijgt een woonbestemming.

Rijk roomse kerk Graauw. In het dorp wordt met man en macht geprobeerd dit juweel te behouden

Slopen is er bijna niet bij en als het toch tot afbraak komt gaat het vrijwel nooit om gebouwen die beeldbepalend zijn voor het aanzicht van een stad of dorp. Wanneer de slopershamer er toch aan te pas komt, dan blijft de toren staan. Het bekendste voorbeeld hiervan is de rooms-katholieke  Sint Willibrorduskerk in Terneuzen. Van koor en schip resten alleen de contouren in het plaveisel, maar de toren is nog altijd bepalend voor het plaatselijke silhouet.

Kapper in kerk Axel

De Oostkerk in Middelburg (Protestantse Gemeente) is ongetwijfeld het monumentaalste gebouw dat sinds 2017 in Zeeland aan de eredienst is onttrokken. Het kreeg een culturele bestemming, waar zelfs kerkleden, ondanks het verdriet over deze ontwikkelingen, vrede mee kunnen hebben. Een ander  afgestoten monumentaal bedehuis is de rooms-katholieke Maria Hemelvaartskerk in Sas van Gent. Dit gebouw, vanwege de bouwer meestal aangeduid als Cuyperskerk, is van de ondergang gered. De geestelijkheid maakte er plaats voor kooplieden, want het gebouw dient nu als versmarkt, restaurant, bierbrouwerij en koffiebar annex -branderij. Hoewel er nergens in het voormalige vestingdorp meer diensten worden gehouden, blijft de kerktoren bepalend voor het aanzien van Sas van Gent.

Willibrordustoren Terneuzzen

Gemeenten hebben oog voor het thema kerksluiting. Zo pakte Sluis uit met een doorwrochte kerkenvisie. Die vormde mede een pleidooi voor het behoud van beeldbepalende bedehuizen. Andere gemeente in Zeeland zullen het voorbeeld van volgen.

In de praktijk is het onbestaanbaar dat mooie kerken tegen de vlakte gaan. Zo kreeg de 17e eeuwse zaalkerk van Retranchement de bestemming dorpshuis. Je kunt er ook zo weer diensten in houden, want de inrichting bleef op hoofdlijnen ongewijzigd. Dat laatste geldt ook voor Sint Anna ter Muiden. Het uiterst sfeervolle kerkje aldaar met de kolossale toren, is aangekocht door BOEI,  stichting voor het restaureren en herbestemmen van  cultureel erfgoed.

Voormalige kerk Zonnemaire

Het aantal voor de christelijke eredienst in gebruik zijnde kerkgebouwen in Zeeland nam tussen 1 januari 2001 en 1 juli  2019 met 16,6 procent af van 334 naar  281. Als kerkgebouwen zijn in deze berekening alleen panden betrokken welke als hoofdbestemming hebben het houden van christelijke erediensten.
Niet ingegrepen zijn gebouwen waarin wel diensten worden gehouden, maar die een andere hoofdfunctie hebben. Dit geldt in het bijzonder dorpshuizen en verenigingsgebouwen.
Diverse gesloopte kerkgebouwen maakten plaats voor nieuwbouw. Dat heeft dus geen invloed op het totale aantal kerkgebouwen. Intussen kwamen er in de onderzoekperiode ook vijf bedehuizen bij door kerkscheuringen. Die drukken dus het aantal sluitingen.

Zeeland telt per 1 juli 2019 392 panden die als kerkgebouw dienst doen of deden. Daarvan zijn er 280 in gebruik.

Veertien kerkloze plaatsen

Zuidzande: eerste kerkloze dorp

Zuidzande werd in 1966 het eerste dorp, waar geen kerkdiensten meer worden gehouden. Intussen zijn er in Zeeland veertien dorpen en gehuchten zonder bedehuis. Die liggen op één na in Zeeuw-Vlaanderen. Geersdijk is boven de Westerschelde het eerste dorp waar niet meer wordt gepreekt. Het gaat in Zeeuws-Vlaanderen behalve het genoemde Zuidzande om de dorpen Eede, Graauw, Hoofdplaat, Ossenisse, Retranchement, Sas van Gent, Terhole, Westdorpe en Zandstraat, de gehuchten Spui en Slijkstraat en het stadje Sint Anna ter Muiden (circa 40 inwoners).

Bestemming voor eredienst gesloten kerken 1-1-2001-1-7-2019

Plaats Kerk Sluiting Bestemming
Schouwen-Duiveland
Zierikzee LdH 2010 Dienstencentrum
Zierikzee GGiN 2015 Te koop
Noord-Beveland
Geersdijk Nieuw Leven gemeente 2007 Opslag
Geersdijk PKN 2013 Wonen
Colijnsplaat GK 2003 Wonen
Zuid-Beveland
Baarland GK 2003 Horeca
Borssele GK 2005 Wonen
Goes PKN De Hoogte 2015 Wonen
’s Gravenpolder GK 2005 Verenigingsgebouw
Heinkenszand PKN Barbesteinkerk 2018 Wonen/LdHeils-werk
Nieuwdorp GK 2002 Wonen
Ovezande NHK 2002 Vergaderen/trouwen enz
Rilland RKK 2015 Sloop
Wolphaartsdijk GK 2001 Wonen
Wemeldinge GG 2004 Wonen
Yerseke RKK 2003 B&B
Walcheren
Gapinge GK 2009 Wonen
Koudekerke GK 2006 Peuterspeelzaal
Meliskerke GK 2012 Gesloopt
Middelburg GGiN Bree 2009 Wonen
Middelburg PKN Oostkerk 2017 Cultuur
Middelburg PKN Morgenster 2016 Vermoedelijk sloop
Middelburg PKN Hoeksteen 2019 Optie ander kerkgenootschap
Middelburg PKN Hofpleinkerk 2019 Onbekend
Koudekerke GK 2006 Kinderopvang
Vlissingen PKN Open Hof 2013 Horeca
Vlissingen CGK 2014 Sociale instelling
Vlissingen LdH 2007 Wonen
Vlissingen Jeh Getuigen 2017
Vrouwenpolder GK 2004 B&B
Westkapelle GK 2011 Opslag
Sluis
Aardenburg GK 2008 B&B
Breskens VEG 2003 Wonen
Eede RKK 2013 Te koop
Groede RKK 2004 Winkel
Hoofdplaat RKK 2012 Wonen
IJzendijke RKK 2017 Nog onbekend
Oostburg40 GGiN 2002 Wonen
Oostburg PKN Molenberg 2018 Te koop
Retranchement VEG 2002 Wonen
Retranchement PKN 2014 Dorpshuis
Schoondijke GK 2002 Wonen
Sint Anna ter Muiden PKN 2014 Nog onbekend
Slijkplaat RKK 2001 Wonen
Terneuzen
Axel GG 2003 Kappersbedrijf
Axel Gk 2001 Sloop
Axel RKK 2013 Horeca
Axel Jeh Getuigen Winkel
Biervliet RKK 2015 Wonen
Hoek GGiN 2001 Sloop
Hoek RKK 2012 Sloop
Sas van Gent NHK 2001 Kantoor
Sas van Gent RKK 2013 Detailhandel
Sluiskil RKK 2013 Horeca
Terneuzen PKN Opstandingskerk 2017 Sloop
Terneuzen Eg Bethel 2018 Atelier
Westdorpe RKK 2012 Dorpshuis
Zaamslag PKN 2006 Muziekzaal
Zandstraat RKK 2013 Gesloopt
Hulst
Graauw RKK 2016 Te Koop
Sint Jansteen RKK 2016 B&B/brouwerij
Stoppeldijk RKK 2016 Te koop
Terhole RKK 2016 Te Koop
Totaal 63 Gesloopt 7 Behouden 56

 

Herbestemming door nieuwbouw vervangen gebouwen 2001-1-7-2019

Tholen GG 2003 Sloop
’s Gravenpolder GG 2003 Wonen
Waarde GG 2009 Wonen
Nieuwvliet Veg 2004 Wonen
Terneuzen OGG 2007 Arbeidsmigranten
Terneuzen GgiN 2002 Sloop
Terneuzen LdH 2005 bedrijfspand
Nieuwvliet VEG 2003 Wonen

 

Bestemming voor 2000 gesloten en nog bestaande kerkgebouwen

Plaats Kerk Gesloten Bestemming
Anna Jacobapolder Geref Kerk 1995 Wonen
Oud Vossemeer Hersteld  Apost. ??? Opslag
Zierikzee Nieuwe Kerk 1971 Concerten  en exposities
Zonnemaire Geref Kerk 1972 Wonen
Bruinisse Oud Geref 1987 Sportcentrum
Oosterland Geref Kerk 1970 Opslag
Oosterland Oud Geref 1965 Wonen
Koudekerke Toren RKK 16e eeuw Museum
Scharendijke Geref Kerk 2001 Bouwval
Haamstede Chr Geref Kerk 1982 Opslag
Colijnsplaat Oud Geref 1970 Wonen
Colijnsplaat Geref Gem 1980 Opslag
Kamperland Oud Geref Eind20e Kappersbedrijf
Kamperland Hervormd 1998 Horeca
Wissenkerke Geref Kerk 1981 Verenigingsgebouw
Borssele Geref Gem 2000 Wonen
Biezelinge Chr Geref 1990 Wonen
Biezelinge Geref Gem 1995 Zalencentrum
Driewegen Geref Kerk 1994 Timmerbedrijf
Krabbendijke Geref Kerk 1924 Bruidshuis
Krabbendijke Geref Gem 1929 Winkelbedrijf
Kruiningen Geref Kerk 1953 Verenigingsgebouw
Rilland Hervormd 2000 Optie sloop op toren na
Rilland RKK 1966 Hotel
Wemeldinge Geref Kerk 1981 Wonen
Arnemuiden Evang Gem onbekend Wonen
Domburg GK 1992 Galerie
Gapinge GK 1958 Opslag
Hoogelande RKK 1572/4 Exposities en concerten
Middelburg Zand Hervormd 1963 Opslag
Middelburg Noorderkerk G 1967 Sloop, muur resteert
Mbrg Hoogstraat Doops/LdH 2009 Theaterproductiehuis
Mbg Kl. Vlaanderen Evangelie Gem 2012 Wonen
Oostkapelle GK 1984 Appartementen
Veere RKK 1968 Winkel
Veere GK 1997 Winkel
Vlissingen GK Pauluskerk 1999 Wonen
Westkapelle RKK toeristen Opslag
Ossenisse RKK 1966 Wonen
Breskens GK 1999 Wonen
Cadzand Vrije VEG onbekend Wonen
Oostburg GKV 1973 Wonen
Schoondijke GK 2000 Wonen
Zuidzande Hervormd 1966 Horeca
Hoek GK Ca1995 Wonen
Philippine RKK 1924 Slagerij
Spui GKV 1973 Dorpshuis
Spui GK 1974 Vrijmetselaarsloge
Terneuzen RKK 1969 Sloop op toren na
Terneuzen GK 1086 Winkel/horeca
Totaal 50

Afkortingen kerkgenootschappen

Ang Anglicaanse Kerk
Bap Baptistengemeente
Doop Doopgsgezinde Gemeente
GKv Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt
GG Gereformeerde Gemeenten
GGiN Gereformeerde Gemeenten in Nederland
CGK Christelijke Gereformeerde Kerken
Ev Evangeliegemeente
HAG Het Apostolisch Genootschap
HAZG Hersteld Apostolische Zendingsgemeente
HHK Hersteld Hervormde Kerk
Jeh Jehova’s Getuigen
Kopt Koptisch Orthodoxe Kerk
LDH Leger des Heils
Mes Messiaanse Gemeente
Mis Mission to Seafarers
Mor De Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen
NAK Nieuw-Apostolische Kerk
NPB Nederlandse Protestantenbond
OGG (Oud Gereformeerde Gemeenten)
OKK Oud Katholieke Kerk
Pin Pinkstergemeente
PKN Protestantse Kerk in Nederland
RKK Rooms Katholieke Kerk
TK Toeristenkerk RKK
VEG Vrije Evangelische Gemeente
VVEG Vrije Evangelische Gemeente buiten verband
VHG Vrije Hervormde Gemeente
Ver Vergadering van Gelovigen
VOGG Oud Gereformeerde Gemeente
Wes Westerkerk Goes. Particulier bezit. Diensten GG voor asielzoekers
Zev Kerkgenootschap der Zevende-dags Adventisten

%d bloggers liken dit: